Wolność sumienia i wyznania jako prawo niederogowalne 14 października 2013 roku

Przed rozpoczynającym się w dniu 15 października Świętem Ofiarowania Kurban Bajram da się słyszeć informacje o mającej tego dnia nastąpić interwencji policji i prokuratury w trakcie obchodów tego święta w Bohonikach. Interwencja ta miałaby być uzasadniona aktualnym brzmieniem art. 34 ust. 1 i art. 35 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt, zakazujących uboju zwierząt bez uprzedniego ogłuszenia, a także treścią wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 27 listopada 2012 r. (sygn. U 4/12), uznającego za niekonstytucyjny § 8 ust. 2 rozporządzenia Ministra Rolnictwa i Rozwoju Wsi w sprawie kwalifikacji osób uprawnionych do zawodowego uboju oraz warunków i metod uboju i uśmiercania zwierząt (Dz.U. z 2004 r. Nr 205, poz. 2102).

Obrońcy praw zwierząt zapominają, że Trybunał Konstytucyjny wydając swe orzeczenie wyraźnie stwierdził, iż „poza zakresem rozpoznania niniejszej sprawy znajduje się ocena konstytucyjności wprowadzenia rytualnego uboju zwierząt zgodnie z obyczajami zarejestrowanych związków wyznaniowych. Stwierdzenie konstytucyjności ewentualnej regulacji uboju rytualnego wymagałoby oddzielnej analizy” (pkt III.1 i III.6 uzasadnienia wyroku). Uznacza to ni mniej ni więcej, że Trybunał Konstytucyjny nie podważył domniemania konstytucyjności prawa związków wyznaniowych do uboju rytualnego, wynikającego zarówno z art. 53 Konstytucji RP (uzewnętrznianie swojej religii przez uprawianie kultu, uczestniczenie w obrzędach i praktykowanie), z art. 2 pkt 2 ustawy o gwarancjach wolności sumienia i wyznania (uczestniczenie zgodnie z zasadami swojego wyznania w czynnościach i obrzędach religijnych oraz wypełnianie obowiązków religijnych i obchodzenie świąt religijnych), jak i z art. 9 ust. 2 ustawy o stosunku Państwa do gmin wyznaniowych żydowskich w RP (realizacja prawa do sprawowania obrzędów i czynności rytualnych, dbanie o ubój rytualny), art. 3 i art. 17 ustawy o stosunku Państwa do Muzułmańskiego Związku Religijnego w RP (zaspokajanie potrzeb religijnych wyznawców Islamu) oraz art. 3 ust. 1 i art. 12 ustawy o stosunku Państwa do Karaimskiego Związku Religijnego w RP (zaspokajanie potrzeb religijnych Karaimów). Wolność sumienia i wyznania (w tym swoboda obrzędów) chroniona jest także przez art. 194 i art. 195 kodeksu karnego.

Przede wszystkim zaś wolność sumienia i wyznania chroniona jest takimi dokumentami międzynarodowego prawa traktatowego, jak art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych ONZ z 1966 r. (stanowiącego rozwinięcie postanowień Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka ONZ z 1948 r.) oraz art. 9 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z 1950 r.

Wolność myśli, sumienia i wyznania jest obecnie jedną z najważniejszych swobód wyrażanych zarówno na gruncie międzynarodowych praw człowieka, jak i w polskim systemie prawnym. Uważa się, iż te trzy wolności „są fundamentami zachodniej ideologii praw człowieka. Pierwsze dwie są elementami niezbędnymi dla prawidłowego funkcjonowania demokracji, a wszystkie trzy tworzą zasady szacunku dla jednostki” (M. Jastrzębski, Wolność myśli, sumienia i religii, [w:] L. Koba, W. Wacławczyk (red.), Prawa człowieka. Wybrane zagadnienia i problemy, Warszawa 2009, s. 233; D. Gomien, D. Harris, L. Zwaack, Law and Practice of The European Convention on Human Rights and The European Social Charter, Council of Europe Publishing, Strasbourg 1996, s. 263).

Istotnym podkreśleniem znaczenia wolności myśli, sumienia i wyznania jest uznanie, iż ustęp 1 i 2 artykułu 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych należą do tzw. praw niederogowalnych, z czego wynika, że władze publiczne nie mogą zawiesić gwarancji wynikających z tych przepisów nawet w przypadku zaistnienia wyjątkowego niebezpieczeństwa publicznego i wprowadzenia w związku z tym stanu nadzwyczajnego. Komitet Praw Człowieka ONZ wywodzi z tego faktu fundamentalny charakter wolności myśli, sumienia i wyznania (tak M. Jastrzębski, Wolność myśli…, s. 237; General Comment No. 22 on Article 18 of the International Covenant on Civil and Political Rights: The Right to Freedom of Thought, Conscience and Religion z 30 lipca 1993 r., CCPR/C/21/Rev.1/Add.4, pkt 1). Pogląd ten znajduje potwierdzenie w treści art. 233 ust. 1 Konstytucji RP, zgodnie z którym wolności sumienia i religii nie może ograniczać w czasie takich stanów nadzwyczajnych jak stan wojenny i stan wyjątkowy. Tym bardziej więc nie można ograniczać tej wolności w warunkach, kiedy nie zachodzą wspomniane okoliczności nadzwyczajne, a do tego zmierza interpretacja prawa polskiego wyłączająca sprawowanie obrzędów i obchodzenie świąt religijnych ugruntowane zarówno nakazami religii, jak i wielowiekową tradycją. Należy z całą mocą podkreślić, że klauzule mogące ograniczać wolność uzewnętrzniania religii, zawarte w art. 31 ust. 3 i art. 53 ust. 5 Konstytucji RP nie znajdują zastosowania do uboju rytualnego, bowiem ochrony zwierząt nie można uznać ani za ochronę porządku publicznego, ani za ochronę wolności i praw innych osób (gdyż zwierzę nie jest osobą), ani w końcu za ochronę środowiska (ochronę zwierząt z „ochrony środowiska” można by wywodzić tylko w odniesieniu do zwierząt dziko żyjących na wolności, bowiem tylko dzikie zwierzęta są częścią środowiska naturalnego, nie są zaś częścią tegoż środowiska zwierzęta udomowione, służące produkcji rolnej). Pamiętać też należy, że jakiekolwiek prawo ustanawiane jest przede wszystkim z myślą o człowieku, co wynika zarówno z Powszechnej Deklaracji Praw Człowieka, mówiącej o przyrodzonej godności człowieka (Preambuła) oraz wolności i równości w godności i prawach wszystkich istot ludzkich ze względu na obdarzenie ich rozumem i sumieniem (art. 1), jak i z art. 30 Konstytucji RP, głoszącego, że źródłem wolności i praw człowieka i obywatela jest przyrodzona i niezbywalna godność człowieka. Godność człowieka, a nie godność zwierzęcia.

Ograniczanie człowieka w przysługujących mu prawach ze względu na jego przynależność wyznaniową jest przestępstwem z art. 194 kodeksu karnego, zaś przeszkadzanie publicznemu wykonywaniu aktu religijnego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej jest przestępstwem z art. 195 § 1 kodeksu karnego. Osoby chcące zakłócić wyznawcom islamu w Polsce obchody Święta Ofiarowania powinny o tym pamiętać.

Art. 34 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt mówi o konieczności uprzedniego pozbawienia świadomości zwierzęcia przed ubojem, niemniej jednak przepis ten odnosi się do zwierzęcia kręgowego uśmiercanego w ubojni („Zwierzę kręgowe w ubojni może zostać uśmiercone…”), a nie do zwierzęcia pozbawianego życia w przebiegu obrzędu religijnego – negatywne konsekwencje tego zakazu nie mogą zatem dotykać osób uczestniczących w obrzedzie religijnym. Interpretację tę potwierdzają wyroki Sądu Najwyższego z 26 października 1937 r. (sygn. II K 1209/37) i z 22 sierpnia 1938 r. (sygn. II K 31/38, OSN 1939, nr 1, poz. 19), w których wyjaśniono, że art. 1 ustawy z 17 kwietnia 1936 r. o uboju zwierząt gospodarskich w rzeźniach (obecnie art. 34 ust. 1 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o ochronie zwierząt) reguluje tylko ubój zwierząt i to w rzeźniach, mając na względzie unormowanie humanitarnego stosunku do zabijanych zwierząt. Natomiast przepisy tej ustawy nie dotyczą ani uboju w razie konieczności lub na własne potrzeby gospodarskie, ani dopuszczalnego poza rzeźniami uboju sposobem rytualnym. W związku z tym w razie dokonywania uboju rytualnego poza rzeźnią, dla osobistego użytku czy też dla osobistego użytku poszczególnych postronnych osób, zachowanie przepisów ustawowych nie jest wymagane i niezachowania tych przepisów nie można uważać za występek z art. 6 ustawy o uboju zwierząt gospodarskich w rzeźniach (obecnie art. 35 ust. 1 ustawy o ochronie zwierząt) ani za czyn karygodny w ogólności (por. M. Rudy, A. Rudy, P. Mazur, Ubój rytualny w prawie administracyjnym, Warszawa 2013, s. 33).

Jak już to nadmieniono wcześniej, art. 195 kodeksu karnego zakazuje przeszkadzania publicznemu wykonywaniu aktu religijnego związku wyznaniowego o uregulowanej sytuacji prawnej. Komentarze do kodeksu karnego pośród tych związków wymieniają Muzułmański Związek Religijny w RP (W. Wróbel, Komentarz do art. 195 k.k., teza 9, pkt „n”, [w:] A. Zoll (red.), Kodeks karny. Część szczególna. Komentarz, tom II: Komentarz do art. 117-277 k.k., Kraków 1999, s. 497; J. Wojciechowska, Komentarz do art. 195 k.k., teza 12, pkt 13, [w:] B. Kunicka-Michalska, J. Wojciechowska, Przestępstwa przeciwko wolności, wolności sumienia i wyznania, wolności seksualnej i obyczajności oraz czci i nietykalności cielesnej. Rozdziały XXIII, XXIV, XXV i XXVII Kodeksu karnego. Komentarz, „Komentarze Karne Becka”, Warszawa 2001, s. 82). Przez pojęcie „przeszkadzanie” należy rozumieć nie tylko zachowania polegające na zakłóceniu powagi wykonywanego aktu religijnego, lecz także zachowania polegające na utrudnianiu lub wręcz uniemożliwianiu wykonywania danej czynności religijnej lub danego aktu religijnego (J. Wojciechowska, Komentarz…, teza 5, s. 80) i planowaną akcję policji i prokuratury należy potraktować w tych kategoriach. Będzie to „złośliwe przeszkadzanie”, stypizowane w art. 195 k.k., gdyż jako organy strzeżenia praworządności instytucje te muszą mieć świadomość, że przedsiębrane przez nie działania będą w istocie naruszeniem praworządności i przepisów prawa mających rangę nie tylko ustawową, ale przede wszystkim traktatową (konwencyjną), co wynika wprost z art. 18 Międzynarodowego Paktu Praw Obywatelskich i Politycznych oraz art. 9 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Krzysztof Pyclik