Mekka jest najświętszym miastem islamu. To miejsce narodzin Proroka Muhammada (saał), miejsce jego działalności religijno-politycznej. To niedaleko Mekki, w grocie Hira, otrzymał pierwsze objawienie, a archanioł Dżibril (Gabriel) wskazał mu pierwsze wersety Koranu. Odwiedzić Mekkę choć raz w życiu, stanowi nie tylko marzenie wyznawców i podróż życia, ale podstawowy obowiązek muzułmanina, piąty filar wiary. I mimo, że nie każdemu dane jest dotarcie do Mekki i ujrzenie Kaaby, to znana jest wszystkim z ikonografii, zdjęć, ozdobnych makatek, muhirów. W stronę Kaaby muzułmanie zwracają twarz w czasie każdej modlitwy, niezależnie od miejsca, w którym się znajdują.
Odbycie pielgrzymki jest muzułmańskim obowiązkiem warunkowym. Każdy wierny muzułmanin – kobieta i mężczyzna – powinien go wypełnić, jeśli tylko jest w stanie tego dokonać. Oznacza to, między innymi, że musi być zdolny fizycznie i mieć dostatecznie duży majątek, aby pokryć wszystkie związane z pielgrzymką koszty, a także zabezpieczyć byt rodziny podczas swej nieobecności. Charakter hadżdżu zawiera się w słowach: „Jeśli jest to dla ciebie możliwe”. Realia społeczne i gospodarcze, a także ograniczone możliwości przemieszczania się sprawiły, że jeszcze do niedawna większość wyznawców islamu nie miała takiej możliwości. Nawet współcześnie dla milionów pozostaje nadal poza zasięgiem, szczególnie, że rokrocznie władze Arabii Saudyjskiej wyznaczają limity ilościowe pielgrzymów z danego kraju, których są w stanie przyjąć w czasie hadżdżu.
Pielgrzymka ma wielkie znaczenie jako rytuał podkreślający wiarę w jednego Boga. Muzułmanin gotów jest podjąć trudy podróży, by wykazać swoje oddanie Bogu. Jednocześnie pielgrzymka umacnia poczucie jedności wspólnoty, w Mekce gromadzą się bowiem wierni z całego świata. Stojąc ramię w ramię, wszyscy równi sobie, proszą Boga o łaskę i błogosławieństwo. Do obrzędów hadżdżu należy odwiedzenie Kaaby oraz indywidualna modlitwa na rozległej równinie Arafat. Tam pielgrzymi modlą się o Boże przebaczenie, podobnie jak modlić się będą podczas Dnia Sądu Ostatecznego. Ponadto hadżdż dostarcza wyjątkowej okazji do zastanowienia się nad własnym życiem oraz do powrotu do rodzin i domów w stanie duchowego odrodzenia. Osoba, która odbyła pielgrzymkę, przyjmuje specjalny tytuł: mężczyzna – hadżdżi, a kobieta – hadżdżijja.
Obrządki pielgrzymki zostały ustalone przez Proroka Muhammada (saał) podczas jego ostatnich odwiedzin Mekki w roku 632, w czasie pielgrzymki pożegnalnej, hadżdż al-łada. W islamie wyróżnia się dwa typy pielgrzymki: główną, zwaną hadżdż, oraz mniejsza, zwaną umra. Hadżdż odbywa się tylko raz w roku, w dwunastym miesiącu kalendarza muzułmańskiego, zul-hidżdża. Pielgrzymki do Mekki w innym czasie stanowią umrę, która nie liczy się jako hadżdż.
Oparty na obserwacji Księżyca kalendarz muzułmański jest krótszy od gregoriańskiego o jedenaście dni. Z tego powodu muzułmańskie święta, choć mają stałe miejsce w muzułmańskim kalendarzu, w kolejnych latach przypadają o innej porze roku. Pielgrzymujący zatem w różnych okresach stykają się z rozmaitymi warunkami atmosferycznymi, od znośnej temperatury w ciągu dnia, po niemiłosierny upał czy zimne noce. Bywa, że zdarzają się nawałnice.
Hadżdż to ogromne wydarzenie o wielkiej wadze religijnej i potężne wyzwanie logistyczne, podczas którego tak wielu ludzi z wszelkich warstw społecznych, z każdego zakątka świata, przybywa w tym samym czasie do jednego niewielkiego miejsca. Mekka przez wieki ulegała zmianom wprowadzanym przez kolejnych władców. Dzisiaj absolutnie nie przypomina swym wyglądem pustynnej oazy, miejsca postoju karawan, jakim była za czasów Muhammada (saał). To dynamicznie rozwijające się miasto, w którym niewiele śladów przeszłości, a słońce odbija się od szkła i metalu wieżowców. W czasie hadżdżu zalewane jest falą ludzi, tłoczącymi się w każdym zakątku, będącymi w ciągłym ruchu, w pośpiechu przemieszczającymi się z miejsca na miejsce, gdzie szczególnym celem jest Święty Meczet.
Prawidłowe wypełnienie rytuału jest niezwykle ważne, ale pielgrzymka nie może stać się zbiorem odprawianych mechanicznie obrzędów. Ważne jest poznanie warstwy znaczeń i charakteru poszczególnych miejsc i gestów.
„Zaprawdę, pierwszy Dom ustanowiony dla ludzi został w Bakce, błogosławieństwo i przewodnictwo dla światów.
Tam są jasne znaki: stanowisko Abrahama. Ktokolwiek tam wchodzi, jest bezpieczny. Pielgrzymka do niego jest obowiązkiem ludzi wobec Boga: tych, którzy mogą sobie na to pozwolić. A kto jest bez wiary: Bóg jest bogaty ponad światy”.
Sura Rodzina Imrana, 3:96–97
Hadżdż (pielgrzymka) oznacza udanie się do Mekki i miejsc pielgrzymkowych, w celu wykonania tam określonych rytuałów. To obowiązek religijny każdego muzułmanina, który, o ile to możliwe, należy wykonać raz w życiu. Każda kolejna pielgrzymka jest uważana za czyn dobrowolny. Człowiek, który neguje obowiązkowość pielgrzymki, uznawany jest za niewiernego i odstępcę od islamu. Hadżdż należy odbyć jak najszybciej. Świadczy o tym hadis Ibn Abbasa, w którym Prorok rzekł: „Spieszcie się na pielgrzymkę, bo nikt z was nie wie, co go może powstrzymać” (Ahmad).
Rytuały pielgrzymkowe odbywają się pomiędzy ósmym a trzynastym dniem zul-hidżdży, dwunastego miesiąca muzułmańskiego kalendarza księżycowego. Według większości uczonych pielgrzymka została ustanowiona przez Boga obowiązkiem w szóstym roku hidżry.
Źródło: Tatarscy pielgrzymi w Mekce, (red.) Barbara Pawlic-Miśkiewicz, NKM MZR w RP, Białystok 2019, s. 27–29.
Publikacja dostępna na stronie internetowej: www.bibliotekamuzulmanska.pl.